Zhvillimi i disá fjalve te librit, Gomari i Babatasit - Gjergj Fishta

Shpjegime shprehjesh dhe fjalësh:

Parnas - mitologji: Mal që ngrihej mbi Delf, ku ndodhej vendi i shenjtë kushtue Apolit; për ketë arsye mendohej edhe si seli e Muzave (Zanave).
Pegas - mitologji: Kalë me flatra i mitologjisë greke; nga Olimpi pat zbritë në Helikonë; aty me një shkelm çili një gur magjik që frymëzonte poetët të cilët pinin në atë burim.
Kvirinal - histori: Një nga shtatë kodrat mbi të cilat asht ndertue Roma. Sot aty asht Selia e Presidentit të Republikës Italiane.
Bismark - histori: Burrë i shtetit gjerman (1815-1898), asht futë në histori me nofkën e njohtun “Kancelari i hekurt”. Asht farkëtuesi i madh i unitetit gjermanik; ishte ndër autorët e “Aleancës Tripalëshe”(Gjermani-Austri-Itali), e cila ka luejt rol të rendësishem në daljen e Ballkanit nga Perandoria Turke.
Dityramb - poet: Hartim i lashtë poetik; té grekët e vjetër vinte prej kultit të Dionizit prandej, lidhej me dehjen dhe euforinë.
Kaliope - mitologji: Muza (Zana) e elegjisë; paraqitej me një rrotull në dorën e majtë.
Aelius - personazh bihud, si duket deformon emnin e shkrimtarit dhe filozofit latin Lucius Apuleus (rreth 150–180), autor i veprës së bujshme “Metamorfoza ose Gomari i Artë”, ku shkruhet për aventurat e një djalit të rij të shndërruem në gomar nëpërmjet të magjisë dhe i kthyem përsëri në njeri.
Pallas Athina - mitologji: Një nga Hyjnitë ma të rendësishme të Panteonit grek; asht vizatue në dy mënyra, si Athinë dhe si Pallas Athinë. Hyjnesha e luftës, këshilltare e afërt e heronjve ma të mëdhaj; ma vonë edhe mbrojtëse e arteve, shkencave etj.
Lassen Sie nur - gjermanizm: lene mâ!, mos e ço mâ gjatë!
Neni gordian - histori: Kur ndodhej në Gordium, Aleksandri i Maqedonisë mori vesht punën e një nyeje të ngatrrueme në një mënyrë të pazgjidhëshme nga asnjë njeri, tue marrë vesht legjendën simbas së cilës ai që e zgjidhë atë nyje do të pushtonte botën, Aleksandri nxori shpatën dhe e këputi nyjen dysh.
Var, efendêm, var! - turqizm: Fol, zotni, se flitke bukur!
Pravo, zdravo - sllavisht: Mirë e bukur.
Laholevelá! - turqizm: Ruejna, Zot!
Tobe estagi furullah! - turq.: Na ruej, Zot, nga ky mëkat!
Allahile! - turqizm: Pashë Zotin!
Sozyn ia bamá - turqizm: Me nder’e me thanë …

Fjalë të tjera

Adalet: Shumë, tejmase, e teprueme.
Ajllek: Rrogë, pension.
Akraba: Rreth familjar, farefis.
Angllisht: Tjetër për tjetër, mbrapsht.
Avrom: Gjindje, njerëz.
Bat: Rrasë ose trinë që vehët për grackë me kapë zogj, për kurthë.
Beledije: Bashkia në organizimin osman.
Bendenyz: Sherbëtori i juaj – formë ironike.
Besh-dort: Pesë-katër (në lojën e tavlles).
Me u beshletis: Rregullohem disi (nga ana ekonomike).
Bihude: Pa vlerë, i zbrazët, njeri kot.
Binish: Mantel grash.
Botë: Baltë.
Crule: Cule, zhele.
Çarje: Mjeti ose mënyra me zgjidhë punë, me sherue.
Çangall: Çakall.
Çyçek: Hollak, i gjatë, njeri i lehtë.
Çynqi: Të gjithë.
Dahá: Ma tepër, aq ma shumë, asht shumë e me shtue prap.
Derbeder: Vagabond, faqezi.
Dergjé: Tuberkuloz.
Devër (saber): Durim.
Dishditës: Një ditë, një herë, dikur.
Dogonis: Ngacmoj, lëndoj dike.
Dumbara: Hilé, rrêng.
Dy-shesh: Dy-gjashtë (në lojna zaresh).
Dylme: Dredharak, hileqar, njeri që të lahet e të lyhet – servil.
Eshek: Gomar.
Eshendibilah: Dishmoj me Perëndinë, me Zotin.
Exhele: Ngut, këtu: urgjent, gjâ e shpejt.
Me u fâ: Me u ngopë, me u ajë tue hangër.
Ferk: Dallohet mirë, shquhet për diçka.
Filuzë: Falimentim, bankrrotë, pa kurgja mbas shpirtit.
Fistan: Fustan, fustanelë (veshja e burrave të jugut).
Gaç: Kërriç, zog gomarit.
Garramet: Punë e ngatrrueme, me pengesa.
Gerhanë: Krahën që lnuret leshi ose lini, krehet para tjerrjes.
Gopedër: Top i llojit të vjetër.
Gjèt: Këtu: afër, në cak, në fis.
Gjygym: Gjym, enë për ujë prej bakri.
Gjytrym: Galamsh, ulok, i mbetun, i paaftë.
Hallakotrum: Kot së koti, kudo rasha e mos u vrasha.
Hallbu: Por, ama.
Handrak: Pisllek, vend i ndytë.
Haps’hane: Burg.
Hergjele (hergele): Tufë kafshësh e lanun lirë në kullosë. Pélë e zgjidhun.
Hasi: Kryengritës, i pabindun.
Hep-jek: Një e një (dy njisha në zare).
Me hukatë: Me të shitue zana, me të lëshue frymen në fëtyrë.
Hukubet: Diçka e shemtueme, e keqe në pamje.
Hyqymet: Qeveri.
Insan: Njeri.
Imza: Nënshkrim, firmë.
Iptadije: Shkollë plotore (turke).
Iqi-bir: Po njësoj, po atë mënyrë, Po ashtu. (në tavëll).
Ishkile: Dëshirë e madhe, merak i fortë.
Ixhiram: E metë, cen, e mangët.
Më jèt: Më mbeti, mbes pa e krye.
Jullar: Ullar, kapistër.
Kabull: Pelqim, pranoj, e begenis ket gja.
Kacabet (kaçybet): Skifter.
Kafaz: Roje personale në sherbim të konsullit.
Kakruk: Kokërr (një frut), me ndêjë në një qoshe pa tu ndi zani.
Kalangerrç: Ecë si i mpimë, kur të kap ngerrçi. I sëmurë epileptik.
Kallamkusur: Ajo që ka mbetë, teprica.
Kanavetë: Sënduk, arkë e vogël me dry, arkë ku ruhej diçka e veçantë.
Kardash: Qehaja, pasvani, njeri i besimit.
Me kargatis: Shtrij, tendos, shtrimje mbas mpimjes.
Kartel: Fletore, rradhuer.
Kashë: Arkë ku ruhen paret.
Kezë: Kunorë.
Kermez: Ngjyrë allè e mbylltë.
Kin’ (kindemek): Kinse, me bâ sikur, demek.
Kokòt: Njeri që ngrehet si gjel, fryhet si pâci, torollak.
Korcull: Korsuj, korcullarë, konsull i konsullatës.
Korrname: Pohe, krenari me shumë kërkesa.
Kotrum: Kot më kot, kudo rasha e mos u vrasha.
Me kreckue: Krasis, me krasitë barin.
Kulihum: Kryengulthi, me u rrëzue (me rá) nga pakujdesia.
Kulim: Mistrec, përqeshës.
Lazëm: Bân lazëm, hyn në punë, duhet për ...
Lbozë: Blozë, çagjë oxhakut.
Llakordi: Llafe, thashetheme, shumë fjalë.
Maklladë: Dokërr, profkë.
Mallá: Mos vallë, ndoshta.
Mallimét: Veshje e të vdekunit, rroba vdekjet.
Maná: Besà, kështu prá.
Meash: Pagesë, rrogë, pagëtyrë.
Mehmur: Nëpunës.
Mehmuriet: Nëpunësi, punë në zyre.
Mendiz: Specialist, ekspert, i aftë.
Mereqep: Mellan, bojë shkrimi.
Metelik: Monedhë turke, e dhetë e pares, një qindarkë me vlerë pak.
Mexhelé: Kodi civil (i vjetër i Turqisë).
Mhyr (myhyr): Vulë, unazë që përdorej edhe për dyllosje.
Mylk (mylqe): Pronë e madhe, tokë, kullosa, vneshta, pyll etj.
Nafakë: Fat, baft, shans.
Piç: Njeri pa vlerë, batall, burrë me mendje fëmije.
Plish: Bûcë, copë dhéu.
Portare: Trinë e thurun me thupra, që sot asht dera e oborrit.
Qesatllëk: Mungesë pune, kriza ekonomike.
Rrangë: Punë e përditëshme, barrë, ngarkesë.
Rreshper: Tregtar, qarkullues paresh me sasi të madhe.
Ruzhdije: Shkollë fillore turke.
Rriqën: Parazit që thithë gjak në veshtë e qenit, njitët si rrodhe.
Sallahan: Rrugaç, vagabond, kasap në kuptimin fyes.
Samadak: Djalë i ri dhe i aftë në punë.
Sandalije: Poltron, karrigë e rahatëshme.
Se-jek: Tre dhe një (në lojë zaresh).
Sebet: I afërm, kushrini, farefis.
Sefir: Ambasador.
Singi (syngji): Bajonetë arme.
Son: Fundi i lojës, përfundimi, letra e fundit në lojë.
Spathok: Lapér, leckaman, i lanun, pa vlerë në shoqni.
Spik: Gajtan leshi zbukurues. I heq spik jetës-ban jetë të mirë e me kërkesa.
Stom: Pjesë toke e çueme rreth arave, tokë mbi nivel të brigjeve të lumit.
Stramastik: Pjellë e përftueme nga prind llojesh të ndryshme, p.sh. qen me ujk.
Sylah: Brez armësh.
Syret: Fëtyrë, ka syret e t’et...ngjason me babën e vet.
Syretá: Për pamje, për dukje, për fëtyrë.
Syrgjyn: Internim. I dëbuem.
Shah: Kur kali çon dy kambët e para dhe rri madhshtor mbi dy të mbrapmet.
Shakllaban: Llapazan që kërkon me përqeshë të tjerët.
Shan: Dinjitet, nderë.
Sheste: Busull, nuk di me mbajtë shesten – nuk di me mbajtë drejtimin.
Shesh-besh: Gjashtë e pesë (në lojë zaresh).
Shkorret: Vend me shkurre, ai i shkorretit-euf. Ai i djallit..., vendi i dreqit.
Shmertis: Zbloj fëtyren nga perçja ose napa.
Shnjalli: Djalli, asht si shnjall – asht si dreq.
Shqek, shqekë: Xhep, xhepa.
Tanuz: Fes i zi alla turka, tanuz – model nga Tunizia.
Tarbjetsuz: Nuk shtrohet, nuk bahet tarbjet, nuk bindet.
Tarabë: Drrasat që hapin e mbyllin pamjen e dyqanit.
Tebá (tebaje): Nënshtetas.
Tekahyt: Gjysëm njeriu, i sëmurë nga mendtë.
Telbiz: Dinak, i rrafinuem, dhelpnak.
Me ternue: Shndrroj, metamorfoj.
Terrçuk: Lëkurë e bame thès.
Teste: Dhetëshe, zgjedh teste –“ma të mirat”.
Tevabi: Përcjellë, me çue.
Topanxhë: Pisqollë, kobure me strall.
Vár: Fjalë, fjalim, ligjërim.
Vergi (vergji): Taksë shtëpije, dyqani, toke, etj.
Xhep e lep: Paguej e të shërbejë; xhepi plot, gati për shërbim.
Zaranë: Lloj shelqje, tip mrinash.
Ylldyz: Ylli.
Ymer: Jetë; për ymer – për jetë, për amshim.
Zollude (zollotë): Monedhë turke tridhetë paresh.